Mikronezya, Yap Adası ve Taş Paralar

Pasifik okyanusu, Dünya’nın kara yoğunluğunun en az olduğu bölgesi. Ortasındaki minicik adalar ise kalabalık şehirlerden, yoğun gündelik yaşamdan ve yapay betonlardan kaçıp kurtulabileceğiniz uzak diyarlar olmanın yanı sıra kendilerine özgü tuhaf özellikleri de içlerinde barındırıyorlar. Günün birinde her şeyi bırakıp da kaçıp gitmeyi kim istemez ki? Okyanusya adı verilen bu alan Mikronezya, Melanezya ve Polinezya bölgelerinden oluşuyor. Yaklaşık 2100 adadan oluşan Mikronezya bölgesinin bir alt grubu olan Mikronezya Federe Devletleri ise küçük, az nüfuslu fakat ilgi çekici adaların da içinde yer aldığı toplam 607 adadan oluşuyor. Bunlardan Pohnpei adası, kısmen su içerisinde olan ve antik zamanlardan kalma ve tapınak tipi bir özelliği olduğu düşünülen Nan Madol isimli gizemli bir mimari yapıya ev sahipliği yapıyor. Yap adası ise ekonomistlerin de ilgisini çeken ve insanların nesnelere atadıkları değer özelliklerinin kökenleri ile ilgili bilgiler sunan ilginç bir kültürel farklılık ile tanınıyor.

micronesia

Yap adası, bir mercan resifiyle çevrili ve kıyılarının büyük kısmı mangrov bataklıklarından oluşuyor. Ancak bu adanın yerli kültürü, etrafındaki diğer bölgelere göre günümüzde bile hâlâ güçlü kalabilmiş. Bu ada, para olarak kullanılan büyük taş bloklarının varlığı ile biliniyor. Bu taş bloklar ortalarında delik olan büyük yuvarlak biçimler halinde bulunuyorlar ve büyük çoğunluğu diğer adalardan taşınarak oldukları yerlere getirilmişler. Özellikle Palau adasından kesilip getirilen büyük kireçtaşı bloklar en değerli para birimi olarak görülüyorlar. Bir taş bloğun kesilmesi ve taşınmasında karşılaşılan zorluklar, onun para olarak daha fazla değer kazanması sonucunu doğuruyor. Fakat bu paralar çok ağır oldukları için alışverişte kullanılmaları fiziksel olarak yer değiştirmeleri yoluyla değil sözel olarak kime ait olduğunun bildirilmesiyle sağlanıyor. Yani o taş bloğun artık size değil de başkasına ait olduğunu söylediğinizde ve bu başkaları tarafından da bilindiğinde taş blok hiç yer değiştirmemesine rağmen para değeri el değiştirmiş oluyor.

yap island

Yap adasındaki taş paralar, insan toplumlarında değer nesnelerinin nasıl ortaya çıktıklarıyla ilgili ipuçları da sunuyor. Adada altın ve gümüş gibi madenler bulunmuyor, başlangıçta Palau adasından gelen bu değişik maden taşlarının çok küçük boyutlarda oldukları ve toplumsal itibar nesnesine dönüştükleri sanılıyor. Zamanla daha büyük taşlara sahip olmak daha fazla itibar kazandırıyor ve Palau’dan getirilen taşların boyutları da büyümeye başlıyor. Oradan çıkartıp taşımanın zorlukları da eklenince bu nesnelere atfedilen değer daha da artmış oluyor. Dahası eğer bu taş toplumda itibarlı olan birisi tarafından getirilmişse ya da onu getirmeye çalışan kişi bu esnada ölmüşse taş paranın değeri daha da artıyor. Hatta yolculuk sırasında bazen taş paralar okyanusun dibine düşüyor ve oradan bir daha çıkarılamıyor. Ancak bu onlara daha da fazla değer kazandırıyor ve adalılar o taşın denizin dibinde olduğunu bildiklerinden alışverişlerde kullanılmaya devam ediyor, tabii sadece sözel transfer nesnesi olarak.

stone money1

Adalılar zenginliklerini göstermek için bu taş paraları evlerinin bahçelerinde sergiliyorlar. Ayrıca, bu taş blokların bir arada tutuldukları bankalar da var. Adada 15000’e yakın sayıda para işlevi gören taş blok olduğu sanılıyor. Ayrıca denizin dibindeki bazı taşlar da hâlâ bu işlevlerini sürdürüyorlar. Bunlardan bir tanesi 19. yüzyılın ortalarında Palau’dan getirilirken şiddetli bir fırtına sırasında denize düşmüş ve onu bir daha gören olmamış. Ancak adalılar bu taşın varlığını bildiklerinden aradan yaklaşık 150 yıl geçmiş olmasına rağmen taşın bir sahibi var ve para değerini sürdürüyor.

stone money2

Bütün bunlar size bir şey hatırlattı mı? Para dediğimiz şey aslında nedir? İnternet üzerinden yapılan alışverişlerde ya da banka para transferlerinde aslında el değiştiren şey nedir? Bu işlemler sırasında sadece bazı banka hesaplarındaki sayılar artar ya da azalır, fiziksel bir transfer olmaz, ancak paranın transfer edildiğine dair ortak bir kabul oluşur. Yani okyanusun dibindeki taş bloğun artık size değil de bankaya ait olduğunu kabul etmiş olursunuz, çünkü banka hesapları çoğunlukla gerçek taşınabilir değeri olan kâğıtlara dönüşmezler. Yap adalılar bu sistemi çok önceden keşfetmişlerdi ve insan toplumlarının nesnelere verdikleri değeri mutlak kabullere dönüştürmelerinin bir örneğini sergilemişlerdi. Yani aslında para dediğimiz şey, nesnelerin gerçek değerlerinden değil onlara ortak bir yapay değer atfetmenin kabulünden kaynaklanır.

Bu yazı Kategorisiz içinde yayınlandı. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Mikronezya, Yap Adası ve Taş Paralar için 1 cevap

  1. güll dedi ki:

    Sizin gibi özne nesne yüklem dengesi ile konuşamam ama samimiyetime güvenin ; Bayılıyorum yazılarınıza..

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s