Çin Takvimi

Zamanın akışını hepimiz hissederiz. Ne olduğu konusunda içsel olarak az çok bir fikrimiz vardır. Ancak, gerçek anlamda tanımını yapmak o kadar kolay değil. Zaman dediğimiz şeyi aslında etrafımızdaki olayların değişimlerini gözleyerek algılarız. Zamanı oluşturan şeyler, bu değişimlerin kendileridir. Bunlardan bağımsız olarak bir zaman kavramı var mı? Bunu kimse bilmiyor.

Zamanı ölçmek için kullanılan en belirgin yöntem, etrafımızdaki periyodik değişimlerin kaydını tutmaktır. Periyodik olarak tekrarlanan en belirgin değişimler de gökyüzünde gördüğümüz Ay ve Güneşin sürekli kendini tekrarlayan hareketleridir. İşte bu hareketlerin kayıt altına alınması, takvimlerin oluşturulmasına yol açtı. Dolayısıyla bu kaydın hangisine göre yapıldığına bağlı olarak Ay ve Güneş takvimleri ortaya çıktı.

Çin takvimi, Ay ve Güneş takvimlerinin bir karışımından oluşur ve sadece Çin’de değil tüm Doğu Asya kültürlerinde kullanılır. Günümüzde günlük yaşamdaki yerini Gregoryen takvime bırakmış olsa da geleneksel tatillerin ve festivallerin belirlenmesinde ve tarımsal faaliyetlerin düzenlenmesinde hala kullanılmaktadır. Çin takviminin 3500 ile 5000 yıl arası bir zamanlık geçmişi olduğu tahmin edilmektedir.

Takvimdeki aylar, Ay takvimine göredir. Yani her ayın ilk günü Ay’ın yeniay evresine denk gelir. Her yıl, 12 düzenli aya sahiptir. Ancak, her iki veya üç yılda bir ek bir fazladan ay içerir. Bu ek ay, herhangi bir düzenli aydan sonra gelebilir ve takip ettiği düzenli ayla aynı ay numarasına sahip olduğu varsayılır. Bu ek ayın varlığı, takvimin aynı zamanda Güneş takvimi olma özelliği kazanmasını sağlar. Bu şekilde, kış gündönümü daima 11. aya denk gelir. Çin Ay takvimi ile Gregoryen takvimi yaklaşık olarak her 19 yılda bir kesişir. Yani bir kişinin Çin takvimindeki doğum günü ile Gregoryen takvimdeki doğum günü, kişinin 19., 38. vs. doğum günlerinde aynı olur. Çin takvimine göre yılbaşı ise kış gündönümünden sonraki ikinci Yeniay gününe karşılık gelir. Bu nedenle Gregoryen takvimine göre her yıl farklı günlere tekabül eder.

Çin takvimindeki yıllar 60’lık çevrime göre isimlendirilirler. Bu sistem iki sayma biriminin birleşiminden oluşur; 10 tane göksel bileşenden oluşan çevrim ve 12 tane yersel bileşenden oluşan çevrim. Her yıl, bir göksel ve bir yersel bileşenden oluşan bir çift şeklinde adlandırılır (干支 gānzhī). Göksel bileşenler beş elemente karşılık gelir; Tahta, Ateş, Toprak, Metal, Su (her biri iki farklı işarete sahip olarak kabul edilir, dolayısıyla toplam 10 tane göksel bileşen olur). Yersel bileşenler ise 12 hayvana karşılık gelir; Sıçan, Öküz, Kaplan, Tavşan, Ejderha, Yılan, At, Koyun, Maymun, Horoz, Köpek, Domuz. Bu 10’lu ve 12’li çiftlerin farklı kombinasyonlarının sayısı toplam 60’tır. Dolayısıyla yıl isimleri 60 yılda bir başa döner.

Çin takviminin evrensel olarak kabul edilmiş bir başlangıç noktası yoktur. Dolayısıyla kesin bir yıl numarasına sahip değildir. Geleneksel olarak İmparator Huang-di’nin tahta çıkışının 61. yılında takvimin icat edildiği kabul edilir ve başlangıç olarak bu tarih alınır (M.Ö. 2637). Fakat bunun dışında imparatorun tahta çıkış yılını başlangıç olarak kabul edenler de vardır (M.Ö. 2697). Bu ikisi arasındaki fark 60 yıl olduğundan, yıl isimlerinde bir değişikliğe yol açmaz.

Bu noktada, Doğu takvimleri ile Batı takvimleri arasındaki önemli bir fark ortaya çıkıyor. Batı takvimlerinde hangi sayıya sahip yılda olduğunuz son derece önemlidir, hatta belki de takvimin en önemli kısmıdır. Doğu takvimlerinde ise yıl numarasının çok bir önemi yoktur, önemli olan yıllık ya da 60’lık çevrimler içerisinde nerede bulunduğunuzdur. Bu fark, iki kültür arasındaki zamanı algılayış farklılığından kaynaklanıyor. Batıda zaman, doğrusal olarak ilerleyen bir olgu olarak kabul edilir. Takvimleri kullanarak, sürekli ileriye doğru devam eden bir şeyi saydığımız düşünülür. Doğuda ise zaman, döngüsel bir kavram olarak algılanır. Çünkü hala, takvimlerin ortaya çıkış amacı olan doğanın döngüsel özelliklerini kaydetme düşüncesi korunmaktadır. Tabii ki Doğuya göre de bu çevrimler ilerleyerek devam etmektedir, ancak esas önemli olan kendini tekrar eden döngülerdir.

Aşağıdaki tablo Çin takvimindeki bir 60’lık çevrimin isimlendirilmesini göstermektedir. İçinde bulunduğumuz çevrim, başlangıçtan itibaren 79. (ya da 78., yukarıda anlatılan farktan dolayı) çevrimdir. İlk sütun yılın çevrim içindeki numarasını, ikinci sütun göksel ve yersel bileşenlerin sıra numarasını göstermektedir. Son iki sütun ise sırasıyla Çin takvimine göre ve Gregoryen takvime göre yıl numaralarıdır.

Takvimin tarımsal faaliyetlerin düzenlenmesi amacıyla kullanılabilmesi için yıl içinde Güneş takvimine göre değişmeyecek, mevsimleri belirten referans noktaları belirlenmiştir. Bunlar ve Gregoryen takvimde karşılık geldiği günler, aşağıdaki tabloda görülüyor;

Bu tablo da Çin takvimindeki festivallerin Gregoryen takvime göre 2011 yılında karşılık geldiği günleri göstermektedir (yukarıdaki tablo tüm yıllar için aynı günlere denk gelirken, bu tablodaki günler her yıl için farklı günlere karşılık gelir);

Takvim konusundan bahsetmişken Gregoryen takvimi üzerine de bir şeyler söyleyelim. Şu anda günlük yaşamda kullandığımız bu takvim, bir Güneş takvimidir, ancak tüm takvimlerin olmaya mahkum olduğu gibi yaklaşık bir takvimdir ve gerçek zamandan sapmayı önlemek için dört yılda bir, bir gün ekleme yapmak gerekir. Bunun nedeni, Güneşin gökyüzünde görünen hareketinin zamana göre doğrusal olmayıp, karmaşık bir ilerleme denklemine sahip olmasıdır. Oysa bizim kullandığımız tüm takvimler zamana göre doğrusaldır ve daima bir hata payı içermek zorundadır.

Peki Gregoryen takviminin yılları neden 1 Ocak’ta başlar? Bu tarih, herhangi bir doğa olayına karşılık gelmiyor ve tamamen yapay bir kabulden ibaret. Esasında birçok kültürde yılın başlangıcı olarak ilkbahar ekinoksu (21 Mart) kabul edilir, çünkü günlerin gecelerden uzun olmaya başlamasının ve baharın geldiğinin habercisidir. Ancak, Güneş takvimine göre ay başlangıcına denk gelmediği için, önceleri yılbaşı olarak 1 Mart günü kabul ediliyordu. Roma İmparatorluğunda devletin yıllık bütçesi de 1 Mart’tan başlayacak şekilde düzenlenirdi (ki yakın zamana kadar bu ülkemizde de böyleydi). Savaş seferleri de genelde bahar aylarına denk getirilir ve yıllık bütçe buna göre ayarlanırdı. Ancak, bir keresinde Roma İmparatoru Sezar, savaş seferine kışın çıkmak zorunda kaldı ve sefer için bütçenin düzenlenmesi amacıyla yılbaşını 1 Ocak tarihine çekti. O günden sonra da öyle devam etti. Bu da Gregoryen takvimin doğayla olan eşgüdümünün bozulmasına neden oldu.

Bu tarih, Hristiyanlıktaki Noel kutlaması tarihine yakın olduğu için bununla ilişkili olduğu düşünülebilir ama durum biraz farklı. Esasında Noel kutlaması yapay bir kabule değil, doğal bir olaya karşılık gelir. Bu kutlama Hristiyanlığa özgü olmayıp eski bir İran dini olan Mitraizm’den kaynaklanır. 21 Aralık günü, gündüzün en kısa, gecenin en uzun olduğu gündür. Bu tarihten sonra gündüz ve gece süreleri birkaç gün sabit kalır ve 25 Aralık’tan itibaren gündüzlerin süresi uzamaya başlar. Mitra dininde Tanrı, Güneşle özdeşleştirilirdi ve 25 Aralığı 26 Aralığa bağlayan gece, Güneşin yeniden doğduğu, yeniden hakim olmaya başladığı gün olarak kutlanırdı. Mitraizm ile Hristiyanlığın Roma İmparatorluğundaki yayılma mücadelesinden galip çıkan Hristiyanlık oldu ve bu ritüel İsa’ya atfedilerek günümüzdeki haline dönüştü (Mitraizmin kaybetmesinin en büyük nedeni, bu dine kadınların kabul edilmeyişiydi).

Kişisel açıdan bakıldığında gerçek yılbaşı, aslında kişinin kendi doğum gününe karşılık gelir. Çünkü bu tarih size doğduğunuzdan beri Güneş çevresinde kaç tur attığınızı söyler.

Bu yazı Kategorisiz içinde yayınlandı. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Çin Takvimi için 2 cevap

  1. deniz dedi ki:

    Verdiğin bilgiler çok açıklayıcı… Emeklerinden ötürü teşekkürler ;)

  2. ali kasan dedi ki:

    emeğin için teşekkürler. çin takvimiyle ilgili bir ödev hazırlıyorum. faydalı oldu bana. benim bir isteğim olacaktı. çin takviminin nasıl oluştuğunu, hangi tarihte oluştuğunu, neden bu hayvanların seçildiğini, bu hayvanların seçilme nedenleriyle ilgili geniş bilgi ve günümüzde kapitalizmle ilişkisi hakkında bana yardımcı olabilir misiniz? ya da bana önerebileceğiniz kaynaklar var mı? şimdiden teşekkür ediyorum

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s